Nieuwe kinderboeken

Deze keer een special over boeken voor peuters en kleuters (en ouder). Met speciale aandacht voor het bijzondere, het rare, en het afwijkende...

Een boek is een verzameling rechthoekige vellen papier met tekst of plaatjes tussen een kaft. Om te lezen of om naar te kijken. Een definitie van mijzelf, die kloppend klinkt. Maar veel boeken voor kleine kinderen voldoen hier niet aan. Voor hen moet de definitie veel ruimer gesteld worden. Boeken zijn kennelijk ook bedoeld om van alles mee te doen. Tekst en plaatjes lijken soms zelfs bijzaak.

Boeken voor kleine kinderen kunnen de vorm van dieren, vliegtuigen of huizen. Zijn gemaakt van hout, stof, karton, of plastic. Voorzien van flapjes, treklipjes en doorkijkjes. Aangevuld met allerhande attributen: van vingerpopjes tot scheetkussens.

Is dat leuk? Is het functioneel? Voegt het iets toe? Of is het een truc: om de verkoop te stimuleren, en gebrek aan inhoud te camoufleren?

Hieronder mijn oordeel over vijf peuter- en kleuterboeken die méér bieden dan een verzameling rechthoekige vellen papier met tekst of plaatjes tussen een kaft.

Speelgoed-boek (2+)

Voor een schappelijke prijs krijg je een vrij groot (ruim 30x20 cm) kartonnen boek, uitgestanst in de vorm van een brandweerauto of een sleepboot. De boeken zijn zo stevig dat ze niet omvallen als je ze rechtop zet. Duidelijk bedoeld om niet alleen te lezen, maar ook om mee te spelen.

Het probleem met boeken die tegelijkertijd een soort speelgoed zijn, is vaak dat ze makkelijk kapot gaan. Dan heb je geen speelgoed én geen boek meer. Maar deze boeken zitten degelijk in elkaar. Er zijn geen flapjes om los te trekken of driedimensionale elementen om uit hun voegen te drukken.

Wie een combinatie speelgoed/boek zoekt, maakt hiermee dus een goede keuze. Alleen, de vraag is of je deze combinatie moet willen. Een echte speelgoedauto kan rijden, deze niet. En er zijn leukere boeken voor peuters.

De opzet van beide boeken is hetzelfde. De kaft laat de buitenkant van het voer/vaartuig zien, en de rest van het boek geeft een doorsnede van de binnenkant. Die zit stampvol met brandweermensen of scheepslui en alle attributen die zij nodig hebben. Daar tussendoor krioelen de nodige muizen, spinnen, slangen, katten en honden. Allemaal gefotografeerde kleifiguurtjes.

Net als bij veel animatiefilms op de tv is de hoofdlijn van het verhaal dat er van alles mis gaat. Poppetjes vallen, breken benen of vliegen in de fik. De koddige bewegingen waarmee dit in een film gepaard gaat, ontbreken waardoor het eerder destructief dan grappig overkomt. Een ander nadeel van het stilstaande beeld is dat de pagina's telkens hetzelfde lijken. De poppetjes veranderen weliswaar van positie, maar het is de vraag of peuters dat makkelijk zien.

Voor kinderen die wel een goed oog voor details hebben, valt er veel te bekijken. Een kleine hulp daarbij zijn de twee regels tekst (op rijm) op de linker pagina, die elke situatie becommentariëren.

Boek op batterijen (2+)

Eric Carle's klassieker Rupsje Nooitgenoeg is al meer dan 30 jaar een groot succes. Het is een geslaagd voorbeeld van hoe een originele vormgeving tekst en beeld een extra dimensie kan geven. En hoe een 'doe-element' (je vingers in de gaatjes stoppen) een boek extra spannend kan maken. Het is jammer dat de auteur zichzelf daarna vaak op een makkelijke manier heeft herhaald. Zijn collagestijl blijft bijzonder, maar de boeken waarin hij die toepast, zijn lang niet altijd van hetzelfde niveau.

De knappe kniptor vind ik wél leuk. In alle eenvoud biedt het verhaal een begin, een climax en een mooi, spectaculair einde. Het gaat over een kleine kniptor. Dat zijn kevers die, als ze op hun rug liggen, weer met een 'knip' op hun pootjes terecht komen.

Alleen: deze kleine kniptor beheerst de kunst nog niet. Bij elke knip belandt hij weer op zijn rug. Tot er gevaar dreigt. Dan komt hij met de een driedubbele salto op zijn pootjes terecht. Zodra je de laatste pagina openslaat, hoor je het knipgeluid waarmee die salto gepaard gaat.

Het geluid wordt gemaakt met behulp van een ingebouwde chip. Op de achterkaft staat hoe je de batterijen ervan kunt vervangen. Ik zie mezelf al naar de winkel gaan: M'n boek doet het niet meer. Nou mevrouw, dan zijn de batterijen waarschijnlijk op.

Een tjilpend boek a la, maar batterijen voor een boek kopen gaat me net iets te ver. Dan maar 'gewoon' plaatjes kijken als ze op zijn.

3+ Subtiel vormgrapje

Een zwak punt van boeken die afwijken van een traditionele vorm, is vaak dat de extra elementen er misschien wel spectaculair uitzien, maar in feite weinig toevoegen. Soms is het zo erg dat het lijkt alsof de maker heeft gedacht: "Het verhaal slaat nergens op en de illustraties zijn beroerd, maar als we er nou flink wat flipjes en flapjes aanplakken dan lijkt het nog wat." Bij de boeken waar vormgrapjes wel functioneel zijn en een logisch geheel vormen met de inhoud zit het meestal in subtiele oplossingen.

Zoals bij dit boek, waar begrippen als 'stad' en 'land', 'leven' en 'dood', 'kort' en 'lang' tegenover elkaar geplaatst worden. Ook abstractere begrippen als 'plus' en 'min', 'toekomst' en 'verleden' komen aan bod. Ze worden in eenvoudige, maar zeer expressieve tekeningen uitgebeeld. Per pagina één begrip.

Het vormgrapje is dat om de bladzijde in het midden van de pagina een rond gat zit, dat een doorkijkje biedt naar de volgende pagina. Daar staat het begrip waarmee het een paar vormt. Zo wordt extra duidelijk welke begrippen bij elkaar horen. En het maakt het boek spannend: je hebt al iéts van de volgende pagina gezien, maar je weet nog niet wát.

Een leerzaam, maar bovenal leuk boek. En bovendien erg dik voor een prentenboek: 144 pagina's! Nieuwsgierige kinderen zijn hier niet snel op uitgekeken.

Boek als attribuut (4+)

Dit boek valt op door de twee vingerpopjes van ca. 10 cm) die erbij geleverd worden. Het boek zelf ziet er goedkoop uit: een papieren kaft en niet gebonden maar geniet. Het bevat 12 'vertelstrips' over de muizen Sam en Lola. Op de rechterpagina is in vijf tot zes plaatjes een verhaaltje uitgebeeld. Op de linkerpagina staan een zelfde aantal tekstblokjes. Voor elk plaatje één.

Elke 'strip' vertelt een klein avontuur dat aansluit bij de belevingswereld van jonge kinderen. Jammer genoeg lijken alle plaatjes wel érg op elkaar. Er wordt bijvoorbeeld nooit gewisseld van perspectief. Niet bepaald boeiend om naar te kijken. In eerste instantie werd mijn vooroordeel dat het boekje een prul is, dan ook bevestigd.

De vingerpopjes (Sam en Lola) bleken echter onverwacht leuk. Houten hoofdjes en voetjes en een stoffen lijfje dat precies groot genoeg is om goed je vinger in te kunnen doen.

De stevigheid laat wel iets te wensen over, want een oortje was er al meteen af. Met de popjes kun je de verhaaltjes uit het boek naspelen, die zich voor dit doel redelijk goed lenen. Kortom, als je het boek ziet als een attribuut bij de popjes, in plaats van andersom, is het best een aardig geheel.

Boek met cadeau (4+)

Wie dit boek koopt, krijgt daar 'gratis' iets bij. Zulke boeken zijn verdacht. Is het op zich soms niet leuk genoeg? De kleine draak zonder vuur blijkt gelukkig een echt, serieus, prentenboek te zijn. De stijl van illustrator Vera de Backker (van o.a. de Koosje Koala boeken) spreekt mij persoonlijk weliswaar niet zo aan, maar dat zegt niets over de zorgvuldigheid waarmee het boek gemaakt is.

Het gaat over Rico het draakje die niet zo is als andere draken. Hij kan geen vuur spugen. Als je ooit een echte draak wilt worden, moet je vuur zoeken, zegt zijn vader hem. Rico trekt de wijde wereld in.

Ondanks de hulp van verschillende dieren vindt hij geen vuur. Tenslotte raakt hij bevriend met een haas, bij wie hij de winter doorbrengt. Het enige vervelende is dat hij van het hazendieet — spruitjes — verschrikkelijke buikpijn krijgt. Tot hij een knetterende scheet laat, waarbij het vuur uit zijn billen spuit. Hij is dus toch een echte draak.

En wat krijg je erbij: een scheetkussen. Geheid een succes.

Boek met spel (5+)

Zoals ik al vaker heb laten doorschemeren, ben ik niet zo weg van boeken met frutsels en flapjes voor kleine kinderen. Het doe-element van dergelijke boeken is vaak veel interessanter dan het verhaal. Aan voorlezen valt dan weinig lol te bleven en je laat je kinderen er dus maar zelf mee spelen. Zij vinden zo'n boek meestal te gek, tot... er geen flapjes meer over zijn om stuk te trekken.

Tegen de tijd dat een kind wel voorzichtig genoeg is, is het boek doorgaans al te kinderachtig.

Dit ABC-boek richt zich bewust op die iets oudere kinderen. Het is een alfabet, met op iedere pagina één letter en de tekst: 'De A lijkt op ...? De B lijkt op ...? Onder een flapje is vervolgens een voorwerp te zien dat de vorm van de letter heeft. Bij de A is dat bijvoorbeeld een feesthoedje.

Een deel van de letters correspondeert met de eerste letter van het voorwerp. Zoals: de S lijkt op... een slang. Jammer genoeg is dat niet overal het geval. Verder is het boek prachtig. IJsjesachtige kleuren, originele details, mooi gemaakt. Het geeft niet echt het 'boek-gevoel', meer het poesiealbum of dagboekgevoel. Misschien door de vierkante vorm en omdat het geen verhaal bevat. Achterin zit ook nog een letterspel. Al met al niet echt een boek om te lezen, maar wel erg leuk om te hebben.

Over liefde (6+)

Vlinder en vlieg zijn dikke vrienden. Het liefst zijn ze altijd samen. De momenten dat Vlieg toch alleen is, moet hij steeds vaker aan Vlinder denken. Hij voelt zich raar, onrustig. Je bent gewoon verliefd, vertelt Bij hem. Vlieg durft dit niet aan Vlinder te vertellen en hij wordt steeds stiller. Uiteindelijk schrijft hij haar een brief, waarna blijkt dat zijn gevoel wederzijds is. Samen beleven ze vervolgens een kort avontuur, om tenslotte terug te keren in hun eigen tuin. Want die is toch het mooiste.

Het verhaal is simpel, maar wordt bijzonder door de poëtische taal, de focus op gevoelens, en een vleugje filosofie. Hierdoor is het ook een mooi boek voor (verliefde) volwassenen. Voor kinderen die te jong zijn om de lading van de tekst te snappen, is het overigens puur om de prenten ook de moeite waard.

De kleurrijke aquarel-illustraties die de hele pagina beslaan, beelden de natuur af als een ware idylle. Met kleurige insecten en weelderige platen. Zoet, maar niet té, omdat het nazomer is of herfst. Je ziet spinnenwebben, bramen, gekleurde bladeren en af en toe een bui. Opvallend, want in dit soort 'blije' boeken is het bijna altijd lente. Het stemt ook tot nadenken. Vlinders leven immers maar één seizoen...

Zonder taboes (8+)

Een paar maanden geleden schreef ik een enthousiast stuk over Het Poepboek, van de Zweedse schrijfster/illustrator Pernilla Stalfelt. Hoe zij over een 'plat' onderwerp een leuk, interessant boek wist te maken. Haar benadering: poep is een onderdeel van het leven, waarover van alles te vertellen valt.

Hetzelfde doet zij in het Boek van de Dood. Zij het dat hier een 'verheven' onderwerp behandeld wordt. Dit gebeurt op zo'n open, fantasievolle en grappige manier, dat je je af gaat vragen waarom er vaak een taboe op het onderwerp rust.

Dit betekent niet dat Stalfelt het begrip dood banaliseert. Eigenlijk gebeurt juist het tegenovergestelde. Het onderwerp wordt vanuit zoveel invalshoeken belicht, dat je zoiets hebt van: o ja, zo kun je het ook nog bekijken.

Talloze opvattingen over wat er gebeurt als je dood bent, passeren de revue: je wordt een engel, een ster, een bloem. Maar ook minder mooie zoals: er niets, alleen zwart. Ze voegt er dan wel aan toe dat andere mensen misschien wel geloven dat het blauw of gebloemd wordt. Behalve de dood zelf, komen ook alle aanverwante zaken zoals begrafenisrituelen, verdriet, spoken en vampiers aan bod. Telkens zonder een oordeel te vellen en voorzien van grappige, ontwapenende tekeningen.

Een ideaal voorlichtingsboek dus. Voor ouders die het onderwerp ter sprake willen brengen: omdat het veel aanknopingspunten biedt. Voor kinderen die tobben over de dood: omdat het eerlijk is, zonder bang te maken. En voor alle andere kinderen: omdat iedere kind vroeg of laat vragen stelt over de dood. Hoewel het boek geschikt is voor bijna alle leeftijden, sluiten bepaalde details in de tekst en tekeningen waarschijnlijk het best aan bij de humor van kinderen van een jaar of acht.

Oude literatuur (10+)

Veel mensen hebben last van het gevoel dat ze alle belangrijke werken uit de literatuur zelf gelezen moeten hebben. Vaak komt daar weinig van; geen tijd. Of de originele teksten blijken niet door te worstelen te zijn. Het boek De heldendaden van Don Quichot is echter dé oplossing voor iedereen die Don Quichot nog op zijn lijstje heeft staan. In 230 pagina's wordt het verhaal dat de Cervantes begin 17e eeuw schreef, in begrijpelijke taal opnieuw vertelt.

Maar in plaats van het zelf te lezen, kun je het boek ook aan je kind geven. Dan kan hij of zij alvast een belangrijk werk uit de literatuurgeschiedenis afstrepen. Maar ook voor kinderen met minder ambitieuze ouders is het de moeite waard. Niet voor niets is Don Quichot door de eeuwen heen zo populair geweest.

De roman vertelt het verhaal van een arme edelman die de oude heldentijd weer probeert terug te roepen door op avontuur uit te gaan. Net als de dolende ridders uit middeleeuwse romans. Daarbij zet hij de werkelijkheid naar zijn hand. Boerendochters houdt hij voor edele jonkvrouwen die hij wil dienen en beschermen. Molens voor reuzen of monsters die hij heldhaftig wil verslaan. Hierdoor belandt hij telkens weer in de meest benarde situaties. Iedereen lacht hem dan ook uit een verklaart hem voor gek. Maar Don Quichot laat zich hierdoor niet uit het veld slaan.

Het idee achter het boek is dat het leven meer te bieden heeft dan de alledaagse sleur; dat ware grootheid alleen gevonden wordt waar mensen hun leven in dienst stellen van een ideaal. Ook al berust dat ideaal in het geval van Don Quichot op zelfbedrog en waanvoorstellingen. Deze thematiek spreek ook nu nog tot de verbeelding. Daarnaast is het in deze bewerking (van James Reeves) gewoon een lekker leesbaar, origineel en leuk boek.

Katinka Kersting
katinka@ouders.nl

Archief kinderboeken-recensies in de Leeszaal.