Mauro

Boekbespreking 12-plus, door Mauro Muraro
Onder redactie van Justine Pardoen (Ouders Online)

november 1999

Mauro Muraro is dertien en houdt van lezen. Maar ook van de computer. En van zijn viool. Elke maand leest Mauro twee boeken voor ons. In principe kiest hij één boek om te bespreken met onze redacteur Justine Pardoen. Deze keer krijgen beide boeken de aandacht die ze verdienen.

Mauro las deze maand twee tijdreizen: een thema dat op dit moment heel populair is in het jeugdboek. Het lijkt op een collectieve nostalgie die plotseling de kop op steekt, nu we op de grens staan van twee eeuwen. Beide boeken zijn oorspronkelijk in het Duits geschreven.

1. Erich von Däniken, Erfenis van de Maya's. Piramide, ƒ 27,90 (175 blz.), ISBN 90 245 3631 6.
Dit is het eerste jeugdboek van Von Däniken, maar niet zijn eerste boek over de Maya-cultuur. Sommige ouders zullen zich misschien het boek Waren de goden kosmonauten? herinneren, dat al in 1968 verscheen.

2. Hans Magnus Enzenberger, Waar was je, Robert?. De Bezige Bij, ƒ 34,90 (257 blz.), ISBN 90 234 8156 9.
Enzenberger waagt zich hiermee aan zijn tweede jeugdboek. Zijn eerste, De telduivel, was een speelse en succesvolle inleiding in de wiskunde. De huidige opvolger maakt het fundamentele probleem van een historicus begrijpelijk voor kinderen: hoe kan hij iets vertellen over een tijd waarin hij nooit geweest is?

Beide boeken lezen als een trein. Ze zijn spannend, leerzaam en onderhoudend; Mauro heeft gesmuld. Het is verleidelijk om ze met elkaar te vergelijken op basis van het gemeenschappelijke gegeven van een hoofdpersonen die een reis door de tijd maakt. Dat is dan ook precies wat we doen. Uiteindelijk voeren we niet zozeer een gesprek over de boeken, maar meer naar aanleiding daarvan.

• Wat levert een eerste vergelijking op?
Mauro: "Wat direct opvalt, is het verschil in richting waarin gereisd wordt. In Erfenis van de Maya's reizen twee jongens uit het Maya-verleden (14e eeuw na Christus) naar ons toe. Het speelt zich af in Mexico. Ze komen uit in 1982 en blijven daar. In Waar was je, Robert? reist Robert met zeven tussenstops terug in de tijd. Hij begint in Europa, maar blijft daar niet. Hij hopt van land naar land, steeds verder het verleden in, om uiteindelijk in een keer weer naar huis — in Duitsland — terug te keren."

• Maakt de richting van de tijdreis veel uit?
"Het voelt totaal anders: de Maya-jongens worden in onze tijd heel goed opgevangen. Het lukt ze zelfs om een nieuw bestaan op te bouwen. Maar Robert is volledig op zichzelf aangewezen. Zodra hij onze tijd verlaat, is hij eenzaam."

"Het perspectief van het gevoel van verwondering ligt in beide boeken dan ook anders. In Erfenis van de Maya's mogen allerlei mensen zich van alles afvragen over de Maya's: van leken tot wetenschappers, zoals archeologen, een taalonderzoeker, en een arts. Iedereen is op een positieve manier in de jongens en hun afkomst geïnteresseerd. Het is eigenlijk het verhaal van een ontmoeting."

"In Waar was je, Robert? is juist niemand in Robert geïnteresseerd. Hij is een buitenbeentje, en wordt ook als zodanig behandeld, afhankelijk van de manier waarop in de verschillende tijden werd omgegaan met randfiguren. Robert leert van de anderen, en niet andersom. Het is minder een ontmoeting en meer een confrontatie. Alleen Robert verandert, en niet de omgeving waarin hij terechtkomt. Dat kan ook haast niet, want wat geweest is, is geweest natuurlijk. Dat kan niemand meer veranderen."

• Heb je een voorkeur voor een van beide boeken?
"Het boek over de Maya's is geruststellender, minder verontrustend. Eind goed, al goed. Maar daardoor misschien ook minder spannend. In het andere boek is Robert aan het eind echt blij dat hij terug is in zijn eigen tijd. Terug in zijn oude, vertrouwde omgeving. Terwijl hij juist wegging op een moment dat hij zich enorm verveelde in zijn geregelde leventje, was die reis naar het verleden toch niet echt iets om gauw te herhalen."

"Waarschijnlijk heeft Robert er voor lange tijd behoorlijk genoeg van. Als ik hem was, zou ik dat tenminste zo voelen. Hij kan er zo weer aan beginnen. Hij weet hoe het moet, en hij weet nu ook hoe hij weer terug kan komen. Maar voordat ik er weer aan begon, zou ik een volgende reis eerst goed willen voorbereiden.

• Stel je voor dat je inderdaad een reis naar het verleden kunt plannen en voorbereiden. Waar zou jij dan naartoe willen gaan?
"Ja, dat is nou gek, maar dan zou ik toch liever naar een of andere oude beschaving gaan. Die van de Maya's bijvoorbeeld. Mooi. Hun cultuur, en zeker dat wat je er in het boek van Von Däniken over te weten komt, is intrigerend. Ook wel wreed in bepaalde opzichten, en vooral raadselachtig — ook al heb ik zelf wortels in dat deel van de wereld — maar het lijkt me beslist minder hachelijk dan de afgelopen paar eeuwen in Europa."

"Ik heb me echt zorgen gemaakt over Robert. Hij moest voortdurend op zijn hoede zijn. Het gebrek aan veilige maatschappelijke en politieke structuur is iets om bang voor te zijn. Dan maar liever weer veilig thuis. Hoewel, misschien is het voor een mens toch beter om iets minder voorspelbaar te leven dan we nu doen."

• Is het voor een mens beter om verontrust te worden dan om gerustgesteld te worden?
"Eigenlijk wel, ja. Je moet een beetje moeite doen om verder te kijken dan je eigen plek, maar als je daar eenmaal mee begint, kun je je toch niet meer voorstellen hoe een mens gelukkig kan zijn door minder te weten."

"Ik moet opeens denken aan de metafoor van het konijn — dat heb ik gelezen in De wereld van Sofie [van Jostein Gaarder - JP]. Stel je de mens voor als iemand die leeft op het vel van een konijn. Sommige mensen verstoppen zich diep weg in zijn vel en vinden dat wel best zo. Anderen zitten graag tussen de oren. Kwetsbaar, maar alleen dan krijg je inzicht in je relatie tot de buitenwereld en tot anderen. Wie je bent, waar je bent, en waar je naartoe zou willen en kunnen."

• Is Robert er ook beter of gelukkiger van geworden dat hij die reis van ruim drie eeuwen terug in de tijd gemaakt heeft?
"Nou, dat is nu juist het probleem. Op een bepaalde manier wel. Zijn kijk op het leven is voorgoed veranderd. Hij zal niet meer gauw bang zijn voor iets wat hem nog te wachten staat. Aan de andere kant kan hij zich ook niet meer volledig thuis voelen in zijn eigen omgeving. Hij is door zijn reis ook in zijn eigen tijd een buitenbeentje geworden. Hij is niet meer van deze wereld."

"Als de geschiedenisleraar van Robert vertelt over een tijd waar Robert geweest is, zal Robert weten dat het eigenlijk anders was, maar hij zal dat nooit met iemand kunnen delen. Eenzaamheid is de tol die hij betaalt voor zijn kennis. Hij zit voor de rest van zijn leven tussen de oren van het konijn en hij kan niet meer terug. En de anderen: je kunt niet verwachten dat anderen weten wat hij weet. Hoe kun je het uitzicht beschrijven of zelfs maar voorstellen van iemand die tussen de oren zit als je daar zelf nooit geweest bent?"

• En dat is het dilemma van de historicus in een notendop: wat je ook zegt over het verleden, het is nooit DE waarheid. Het is EEN verhaal. Het ene verhaal is beter, mooier of boeiender dan het andere, maar verder kun je niet gaan. Enzenberger laat zien hoe dit werkt. Hij laat zijn hoofdpersoon een positie innemen die hij zelf als geschiedschrijver nooit kan innemen. Dat maakt het dus spannend.
"Ja, maar als schrijver kan hij dat juist wél doen. Daarom is het lezen van dit boek zo leuk."

Mauro Muraro
Justine Pardoen - justine@ouders.nl

Het archief van eerdere boekbesprekingen met Mauro vindt u in onze Leeszaal.