home

forum

chat

thema-pagina's

vraagbaken

video

koopjeskelder

surf-tips

snuffelgids

service

colofon

Actueel   Werkende Moeders - Archief

Werkende Moeders Rubriek over het geworstel met werk en moederschap  december 2000 / januari 2001 onder redactie van Justine Pardoen VPRO-documentaires en Rode Hoed (1) Op speciaal verzoek van vele lezers: meer diepgang, meer gewicht, meer nuances. We wagen het erop. In deze nieuwe rubriek besteden we uitvoerig (!) aandacht aan alle aspecten van het werkend moederschap. In deze eerste aflevering meteen al vier bijdragen tegelijk. De eerste drie hebben betrekking op de VPRO-documentaire "Alles", waarin een deprimerend beeld werd geschetst van de nieuwe vrouw, die alles tegelijk wil. Een mooi huis, zelf-ontplooiing, man, werk en kinderen. De vierde bijdrage is een verslag van een openbare discussie in de Rode Hoed (op 30 oktober 2000). Inhoud van deze pagina: Gechargeerd beeld - negatieve reactie op "Alles" Mislukte moeder? - positieve reactie op "Alles" Marije Meerman antwoordt - het antwoord van de programmamaker Een verspreking zegt alles - reportage uit de Rode Hoed  Gechargeerd beeld Beste redactie, Aangezien ik een zeer regelmatig bezoeker van jullie site ben, heb ik met enige teleurstelling jullie enthousiasme over de genoemde VPRO-serie gelezen. Ik moet (helaas met spijt) bekennen dat ik een van de vrouwen uit de documentaire Alles ben, en mijn mening over de documentaire is vrij negatief. 1. Hij geeft een zeer gechargeerd beeld van de combinatie werk/kinderen (namelijk: negatief. Er worden alleen huilende kinderen en vermoeide ouders getoond, en alle vrije dagen en plezier zijn eruit geknipt), en daarmee een zeer verkeerde impuls aan de al bestaande discussie rond deze combinatie. 2.De serie geeft vrouwen die twijfelen over de combinatie maar 1 advies: NIET DOEN. 3. Daarnaast, wellicht van minder belang voor de algehele discussie, wordt van de dames zelf een verkeerd beeld geschapen. Voor mij persoonlijk was de voornaamste reden om hier aan mee te werken het maken van een 'tijdsdocument' voor mijn dochtertje. Dit resultaat krijgt zij hopelijk nooit te zien... Anyway, ik zie de discussies omtrent de documentaire met verwachting tegemoet, maar wilde wel aangeven dat deze documentaire minder positief is dan wordt aangegeven. Met vriendelijke groet, Ellen Janssens Mislukte moeder? Na: "Was jij dat in Backstage van de VPRO?" nu: "Er staat een fotootje van je in Opzij." En wel met het flatteuze onderschrift "Jessie, een van de overbelaste moeders in de Vinex-locatie Wateringse Veld". Gelukkig is de foto klein en vanaf de rug gezien ben ik onherkenbaar. Alleen insiders weten dat ik die mislukte moeder ben... De teneur van het artikel is ook niet al te opwekkend. En zo zijn eigenlijk alle reacties op Alles negatief. Op het debat dat de VPRO na een voorvertoning van Alles had georganiseerd, was er zelfs een verontwaardigde moeder die medelijden had met onze kinderen. Die vrouwen uit de documentaire pakten het duidelijk helemaal verkeerd aan, was de eensluidende mening van zowel panel als publiek. Drie van de vijf vrouwen, waaronder ikzelf, zaten in de zaal. Vooral verbijsterd denk ik, want het is een rare gewaarwording als een stelletje absolute vreemdelingen na het zien van tien minuten uit jouw leven, precies weten wat jij verkeerd doet en hoe je het allemaal beter kunt doen. Want kijk toch: de deuren van het Paradijs staan wagenwijd open, Één stapje is voldoende om het Walhalla te betreden, weg alle sores, weg alle problemen. Natuurlijk is de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt nog niet helemaal ideaal, zijn niet alle mannen volledig geëmancipeerd en is de kinderopvang in Nederland nog altijd beroerd geregeld (of moet ik zeggen niet geregeld?). Maar als je echt wilt, dan is de keuze aan jou... Tijdens het debat bekroop mij het gevoel dat het publiek de boodschap van de documentaire niet had begrepen. Sterker nog, dat het ervoor gekozen had de boodschap niet te willen begrijpen. Want de boodschap is niet leuk: moeder zijn is een zwaar beroep, een meer dan fulltime beroep en een beroep alléén voor vrouwen (want wat een vader ook doet, hij zal nooit moeder worden). De regisseuse heeft alle middelen aangegrepen om die boodschap duidelijk te maken: de troosteloze Vinex-locatie; de zwaarmoedige muziek; de moeilijke momenten laten zien; de vrolijkheid, gezelligheid en onze lieve behulpzame mannen uit de documentaire gelaten... En dan toch is het mogelijk om niet te willen begrijpen wat zij ons verteld. Maar terug naar mijzelf. De eerste stukjes van de film zag ik tijdens de montage, het verhaal was nog lang niet af, maar ik vond het een verademing om te zien dat er bij die andere gezinnen ook wel eens wat mis ging, dat ook bij hen niet alles vanzelf ging. Het hele verhaal zag ik voor het eerst bij een viewing in Hilversum, met de vier andere vrouwen. Daar zag ik vooral vier leuke, gezellige en vooral gewone vrouwen. In het geheel geen depressieve kneusjes die (och erm) gewoon te hoog gegrepen hadden. Ik zag vrouwen die keuzes maakten, prioriteiten stelden en niet bleven kniezen over de consequenties die dat met zich meebracht. En leuke moeders, dat ook nog! Het idee dat deze vrouwen gewoon bij mij om de hoek wonen geeft mij steun en vertrouwen. En dat is ook wat ik denk dat de documentaire Alles aan anderen zou moeten geven. Jessie Maas Marije Meerman antwoordt Marije Meerman, regisseur van de VPRO-documentaire 'Alles', reageert op alle reacties naar aanleiding van de documentaire en benadrukt het belang van het maken van keuzes. Na de uitzending van de documentaire 'Alles' en ook de andere twee uitzendingen van het drieluik 'Moeders Gezocht' zijn op de redactie en ook op via de chat en het Forum van Ouders Online heel veel reacties binnen gekomen. Graag wil ik uitleggen waarom we binnen DNW dit portret van vijf werkende vrouwen hebben willen maken op de manier zoals we dat gedaan hebben. Met het drieluik 'Moeders Gezocht' zijn we binnen DNW op zoek gegaan naar de invloed van een toenemende individualisering, 'consumentisme', de doelstellingen van de emancipatiegolf uit de jaren zestig en de hedendaagse arbeidsmoraal op het moederschap anno 2000. Het is bij uitzendingen van DNW altijd de bedoeling dat we kijken naar tendensen binnen de samenleving die (nog) niet algemeen geldend zijn, maar waarvan wij vinden dat ze belangrijk zijn. Tendensen waarvan niet iedereen zich bewust is, maar die mogelijk de voorbode kunnen zijn voor een veel bredere ontwikkeling in de nabije toekomst. Wij pretenderen absoluut niet dat we een algemeen geldend beeld schetsen. Dus ook niet van werkende moeders in Nederland. Maar we laten zien dat er signalen zijn signalen waarvan wij het de moeite waard vinden om ze ter discussie te stellen. In de eerste uitzending 'Gaat heen en vermenigvuldigt U' wilden we laten zien dat, ondanks het feit dat heel Nederland denkt dat er een babyboom aan de gang is, in werkelijkheid het kindertal in het westen ernstig terugloopt. We hebben bewust op een gechargeerde wijze (namelijk in de vorm van een zoektocht van collega-redacteur van DNW Bregtje van der Haak) laten zien wat de mogelijke motieven en overwegingen kunnen zijn van een vrouw van in de dertig met betrekking tot haar keuze voor kinderen. In de derde uitzending 'Goudstaafjes' is Hans Otten gaan kijken hoe de kinderen de afwezigheid van hun werkende ouders zelf ervaren. Wat zijn de gevolgen van een opvoeding met weinig tijd en een beschermde organisatie voor de psychologische ontwikkeling van het kind? Emotionele aandacht lijkt te worden omgezet in materiële aandacht. In de tweede uitzending 'Alles' wilden we door middel van een portret van vijf werkende vrouwen met jonge kinderen (en met de financiële verplichtingen van een eigen huis) laten zien hoe groot het beroep is dat de samenleving doet op deze vrouwen. Vrouwen die de 'hoeksteen van het poldermodel' zijn, de verwezenlijking van de emancipatie-idealen uit de jaren zestig, vrouwen die alles willen en er ook van overtuigd zijn dat dat moet kunnen. Niet de vrolijkste momenten van de week Gezien de teneur van sommige reacties wil ik duidelijk stellen dat het nooit onze bedoeling geweest is om een boodschap de wereld in te sturen dat wij vrouwen weer achter het aanrecht willen hebben! Wel vinden we dat het belangrijk is om een aantal vragen te stellen. Bijvoorbeeld over de mogelijkheid tot het hebben van een carrière in relatie tot de aandacht die de opvoeding van kinderen met zich meebrengt. Of over de druk die het afsluiten van een hypotheek op twee salarissen op een jong gezin legt. Of over de flexibiliteit die van de huidige werknemer gevraagd wordt ten opzichte van de noodzakelijke regelmaat die een kinderleven vraagt. Of over de vormen van 'overeenkomsten' die jonge ouders met elkaar aangaan om tot een 'eerlijke' verdeling van de carrièreperspectieven en zorgtaken te komen. Over de rol die tijd, planning en slaapgebrek in het leven van een werkende moeder (en vader) spelen. En tenslotte over het realisme van de verwachtingen en over schuldgevoelens die geboren worden met het moederschap. Om de discussie over deze vragen op te roepen hebben we gekozen om in 'Alles' een beeld te schetsen van de zware momenten in het leven van een werkende moeder. Hoe moeilijk het is om al deze 'ballen in de lucht' te houden. Om dat te laten zien hebben we vooral momenten gekozen op de dagen dat beide ouders werken. Dagen dat van iedereen, ouders en kinderen, het uiterste gevraagd wordt: dat blijken nu eenmaal niet de vrolijkste momenten van de week te zijn. We hebben heel bewust een eenzijdig beeld geschetst. Een uitzending die zou laten zien hoe goed het allemaal te organiseren is zet niet aan tot denken, maar tot zelfgenoegzaam achterover leunen. Persoonlijk De vele reacties op de uitzending waren vaak heel persoonlijk. Veel werkende moeders waren boos omdat zij vonden dat hun leven te negatief afgeschilderd was. Andere werkende moeders waren blij dat eens getoond was hoe ingewikkeld het is. Moeders die gestopt waren met werken herkenden hun eigen stress en zagen er een bevestiging in van hun keuze. Oudere kijkers schrokken van de druk die er op een werkende moeder ligt en van de materiële verlangens en carrièreverwachtingen van jonge ouders. Een alleenstaande moeder vond het onzin dat het leven van de vrouwen zwaar zou zijn: dan moesten we maar eens bij haar komen filmen. Nu zou ik gemakkelijk kunnen concluderen dat we dus in onze opzet geslaagd zijn. Maar gezien de ook heel afwijzende reacties wil ik daar graag op persoonlijke titel nog iets aan toevoegen. Jessie zegt in de laatste quote van de film: "Soms loop ik op straat en dan denk ik, ik ben gewoon een onderdeel van een machine, ik ben gewoon mezelf niet meer. Het is niet perse vervelend om een onderdeel van die machine te zijn want die loopt gesmeerd. Daar voel ik me ook niet ongelukkig bij maar het is gewoon heel raar om je soms te realiseren dat je een individu bent maar dat je dat nog maar heel zelden merkt." Zij drukt hiermee voor mij precies het gevoel uit dat ik in beeld heb willen brengen. Een gevoel dat voor mij, als werkende moeder met een zoontje van drie, heel herkenbaar is. Het is nooit mijn bedoeling geweest om de suggestie te wekken dat de geportretteerde vrouwen ongelukkig zouden zijn. Maar wel dat ik van mening ben dat van deze vrouwen het uiterste gevraagd wordt. Door de samenleving, maar vooral ook door henzelf. Een leven van uitersten, dat alleen supervrouwen vol kunnen houden. Een leven dat om het maken van keuzes vraagt. Marije Meerman (VPRO) Een verspreking zegt alles Rosemarie Smeets, sociaal pedagoge en moeder van een volwassen zoon, doet verslag van een debat in De Rode Hoed (op 30 oktober 2000) over de gevolgen van de combinatie van werk en ouderschap. Een jonge Amsterdamse moeder versprak zich. Ze zei: "Ik breng mijn kind altijd zelf naar de stress", in plaats van 'naar de crèche' of 'kress' zoals je in Amsterdam wel hoort. Moeders met kleine kinderen moeten heel wat organiseren om ook nog een paar dagen te kunnen werken en dat is voor veel vrouwen erg stressvol. De VPRO-documentaire 'Alles' liet dat in het najaar van 2000 meedogenloos zien. Een portret van vijf jonge werkende moeders, de instorting nabij maar tegen de verdrukking in quasi opgewekt: 'In de file naar mijn werk rijd ik mijn vrijheid tegemoet'. Welke vrijheid? In de Rode Hoed in Amsterdam sprak op 30 oktober 2000 een forum van vier vrouwen (onderwijzeres Ilja Gatting, familietherapeute Else-Marie van de Eerenbeemt, onderzoekster bij het Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn (NIZW) Liesbeth Schreuder) en een man (Ben Düking, directeur van de stichting Catalpa, beheerder van zeventig kinderdagverblijven) met vrouwen in de zaal over de pedagogische gevolgen van het mede-ouderschap. De voorzitter was Clairy Polak, journaliste. Anneke Groen, directeur van De Rode Hoed, spoorde in haar inleiding aan tot denken: "Hoe weet je zeker dat je kind volgens jouw waarden wordt opgevoed door al die andere mede-opvoeders? Of is een kind alleen gevoelig voor de waarden van de ouders?" Hoe belangrijk die vragen ook zijn, een groot deel van het debat ging toch vooral over de praktische voorwaarden en rollen. Voordat we over het pedagogisch fundament kunnen praten, moeten we het blijkbaar eerst nog hebben over de feitelijke taakverdeling. Als je werkt en ook nog jonge kinderen hebt: hoe doe je dat en wie voedt je kinderen op als jij werkt? Stand verplicht De Nederlandse familie is trots op haar geëmanicipeerde denkbeelden, maar in de praktijk zien we daar weinig van terug, met name in de feitelijke taakverdeling. Jonge Nederlandse vrouwen willen goed uit de verf komen en lopen daarvoor voortdurend op hun tenen. Ook al hebben ze meer keuzes dan hun moeders en grootmoeders ooit hebben gehad, op het gebied van opleiding, werk, gezin, vrije tijd en vriendschapsrelaties. Maar schijn bedriegt. De torenhoge prijs onttrekt zich meestal aan het gezichtsveld. Eenmaal plaats genomen in de carrièretrein en gewend aan de cadans van prille status, een hypotheek, tweede auto, en zo mogelijk een derde vakantie, kunnen ze niet gemakkelijk meer terug. Ze lijken vast te zitten in dit 'eigen web'. Noblesse oblige: stand verplicht. Je hebt het immers 'zelf' gekozen en men houdt je dan ook verantwoordelijk voor het welslagen van al die afzonderlijke verplichtingen. Valt er dan wat te kiezen als je zoveel in beslag wordt genomen door maatschappelijke verplichtingen en praktische knelpunten? Welke opvoedkundige doelen hebben ouders? Hoe brengen zij dat zelf over het voetlicht? In het debat kwamen vooral praktische obstakels en rolverhoudingen aan de orde. Voor het nadenken en van gedachten wisselen over de inhoud is nog geen tijd en aandacht. Maar kwaliteit vraagt om prioriteit. Als het gaat om de inhoud van de opvoeding zou toch ook moeten gelden dat stand verplicht? Nobless oblige. Jonge werkende ouders hebben dan wel vaak een lange studie met mooi diploma voor hun baan buiten de deur, maar binnenshuis gaan ze zonder noemenswaardige voorbereiding aan de slag met het kostbaarste en kwetsbaarste wat zij bezitten: de opgroeiende kinderen. Balanceren met verschillende petten op Jonge vrouwen, met de tong op de schoenen en gevangen in het 'eigen web' horen keer op keer dat je het verder wel kunt vergeten als je je loopbaan tijdelijk onderbreekt. Regelmatig komt dit naar voren in discussies op het Forum van Ouders Online. Recent in 'Kinderen belemmeren carriere' in Algemeen, datum 22 november 2000. Zo blijven jonge vrouwen met veel moeite balanceren op het wiebelende evenwichtskoord van het maatschappelijk leven. Sommigen storten in. De meesten gaan ondanks alles toch weer stug door. "Op de automatische piloot", verzekerde een kordate jonge vrouw in de zaal: "we laten ons niet kisten, hoor!'. Waar doen die jonge vrouwen het dan allemaal voor? Vrouwen blijven over het algemeen hun loopbaanlang tegen de wind in fietsen. In het rapport 'Toptellingen 2000' laat het Sociaal Cultureel Planbureau zien dat er rond het millennium nauwelijks een vrouw is doorgedrongen tot de top van het bedrijfsleven. Vrouwen beginnen getalsmatig pas op te vallen als je kijkt naar het derde echelon: dat is ver onder de mannelijke directie of Raad van Bestuur. Bij de Top 250 in het bedrijfsleven kom je bij dit middenmanagement 25% vrouwen tegen. Dit is kennelijk het 'glazen plafond' van hun carrière en bijna niemand komt er doorheen. Ook BV-Nederland is trots op haar geëmancipeerde denkbeelden, maar na 30 jaar emancipatiestreven zitten we nog steeds met een scheve balans. Jonge vrouwen moeten tegelijkertijd - en elke dag opnieuw - heel wat 'vertegenwoordigen' en vele malen veranderen van identiteit en rol. Is dat alles de prijs wel waard? Ze hebben allerlei 'petten' achter de hand: als moeder, partner, maatje, vriendin, inkoopster, huishoudster, kokkin, naaister, werkneemster, avondstudente, buurvrouw, voorleesmoeder, etc. Dat betekent dat ze ook aan evenzoveel verwachtingspatronen en eisen moeten voldoen en dat krijgt bijna niemand echt voor elkaar. Mannen worden meer ontzien of kiezen zelf voor meer vrijheden. Dit Tijdens het debat illutstreerde de onderwijzeres Ilja Gatting dit. Ofschoon zij werkt en haar man 'huisman' is, gaat hij gemakkelijk 'lekker de deur uit' zodra zij weer thuis komt van haar werk of eindelijk schoolvakantie heeft. Dan rolt ze automatisch in de klassieke huisvrouwenrol en acht haar man zich grotendeels verschoond van huishoudelijke taken. "Ik hoop dat mijn zoon straks meer schuldgevoel zal hebben", lachte ze de zaal in. Deze meesterlijke verspreking verraadt de stille wens van deze vrouw. Na wat heen-en-weer gepraat met de zaal kwamen de vrouwen eruit. Ze bedoelde natuurlijk meer verantwoordelijkheidsgevoel. Familietherapeute Else-Marie van den Eerenbeemt: "Bij mannen ziet het verantwoordelijkheidsgevoel er anders uit. De belangrijke invloed van vaders op de opvoeding van zijn zonen en dochters moet nog veel meer onder de aandacht worden gebracht. Daar moeten we in de toekomst met z'n allen meer waarde aan gaan toekennen. Er kan echt nog veel beter worden samengewerkt tussen vader en moeder: de kinderen hebben hen beiden even hard nodig". De zaal met daarin 95 % procent vrouwen was het daar volkomen mee eens. Nu nog ook de mannen naar het volgende pedagogisch debat bewegen. Kan de opvoeding door de beugel? Bij de opvoeding van kinderen wreekt zich een merkwaardige tegenstelling. In onze geëmancipeerde natie worden vrouwen gedacht zowel te werken aan een carrière als een goede moeder te zijn. Als ouder word je beoordeeld op het resultaat van de opvoeding, maar tegelijkertijd hebben ouders steeds minder controle op dat eindproduct. Uit het gemopper van overbelaste moeders blijkt telkens weer dat ze het gevoel hebben dat velen over hun schouder meekijken en ongevraagde adviezen of commentaar geven. Dat voelt ongemakkelijk om niet te zeggen 'strontvervelend', zoals iemand in de zaal het zich liet ontglippen. Afstemming met een partner en/of de vader van het kind kost al heel wat inzet, vooral als er al een scheiding achter de rug is. Maar daarbovenop komt nog de invloed van al die mede-opvoeders om de ouders heen. Ze buigen zich over je kind als jij elders werkt, studeert, sport of netwerkt. In het debat was aandacht voor de vraag: Wie bepaalt uiteindelijk de normen en waarden? Wie maakt uit of al die stukjes versnipperde opvoeding en opvang wel door de beugel kunnen? "Vraag het eerst aan de kinderen zelf", opperde Clairy Polak. "Hoe ervaren kinderen deze opvoedings-estafette langs zoveel opvoedingsstations?" Liesbeth Schreuder, onderzoekster bij het NIZW: "Uit onderzoek blijkt dat schoolkinderen al dat gehaast 's morgens nog het ergste vinden van alles. Op de tweede plaats komt het overblijven: afschuwelijk vinden het het. De buitenschoolse opvang na school vinden ze nog wel leuk, als het tenminste niet vaker dan twee keer per week gebeurt." Ilja Gatting: "Vaak moeten ouders echt heel bewust tijd vrijmaken in hun agenda om met de kinderen leuke dingen te kunnen doen in het weekeinde. Dat noemen ze dan quality time. "Maar wat is 'leuk' en wat heet 'quality' als je kijkt naar korte- en ook lange-termijn effecten? Liesbeth Schreuder: "Er zijn heel wat ouders die niet altijd met zoveel woorden stellen tegenover de oppas of dagopvang: 'Bemoei je niet met de opvoeding van mijn kind. Jij bent de opvang en ik de opvoeder'. In veel gevallen zijn ouders niet in staat of bereid om hun kinderen tijdelijk 'los te laten'. Else-Marie van den Eerenbeemt: "Kinderen kun je heel goed bijbrengen dat verschillende volwassenen - elk in zekere zin wel iets andere - normen en waarden hanteren. Een kind voelt feilloos aan dat je bij vader en moeder heel andere dingen mag dan bij opa en oma of bij de dagopvang na school. Leer je kinderen al vroeg om zelf aan te voelen wat wel en wat niet kan, onafhankelijk van de aanwezigheid van een toeziend medeopvoeder. Zo maak je het kind mondig en medeverantwoordelijk voor wat er die dag wel- of niet gebeurt. Je kunt nu eenmaal niet 24 uur per dag overal bij zijn. Als het kind maar ervaart dat jij hem door dik en dun blijft steunen en als het gaat om zaken waar het echt op aan komt, jij de eindverantwoordelijkheid hebt. Een kind weet feilloos wat vader of moeder voor ogen staat in zijn eigen opvoeding." Moderne kinderen: tien uur per dag het huis uit De 'achterbank-kinderen' van boven-modale ouders zo tussen de zes en twaalf jaar worden elk vrij moment begeleid. En ze vinden dat zelf nog niet eens zo erg, zo blijkt uit het onderzoek van Liesbeth Schreuder. Van zwemles naar judo, en van ballet naar paardrijden. Steeds minder mogen kinderen alleen op straat spelen of op pad gaan om zelf onbevangen de wereld te verkennen. Overal loert gevaar in de grote boze mensenwereld en het medogenloze snelverkeer. Voortdurend worden kinderen bloot gesteld aan de wakende en keurende blikken van oma, oppas en andere opvangers in zo'n week. "We zijn net goudstaafjes", zo stelde een jong meisje in de VPRO-documentaire 'Goudstaafjes' met scherpe blik. "Het is net of we heel kostbaar zijn en geen seconde uit het oog verloren mogen worden." 'Beveiligingscamera's noemde een meisje van elf in de VPRO-documentaire 'Goudstaafjes' al die sturende ogen van deze 'onvermijdelijke bemoeials' in haar jonge leven. Er is geen ontkomen aan. Onderwijzeres Ilja ziet in de dagelijkse praktijk dat ook minder bedeelde kinderen in een continue rooster wel tien uur per dag "ergens buiten de deur onder de pannen zijn". Kinderen gaan vaak al 's morgens voor 8 uur de deur uit rechtstreeks naar school. Sommigen hebben zelfs dan al een tussenstap via een oppas (oma, buurvrouw of oudere broer of zus) die hen naar school moet brengen. Tussen de middag zitten ze onder begeleiding bij het overblijven. Hun dagprogramma wordt naadloos vervolgd in school. Tenslotte, na school, rechtstreeks naar de buitenschoolse opvang. En overal is er een programma, ligt er 'verantwoord' speelgoed of staan er computers opgesteld om te kunnen surfen of chatten. Niks wordt aan het toeval overgelaten. Maar is dit wat ouders willen met de opvoeding? Hoe zit het met het pedagogisch fundament? Daarover gaat volgende maand het tweede en laatste deel van het verslag van het debat. Rosemarie Smeets