Home » Columns » Het wiebi principe

Het Wiebi-principe

Door:

Henk Boeke

Waarom huilen kinderen zo vaak? Waarom worden ze vaker boos dan volwassenen? En waarom vragen ze voortdurend "waarom"? Het Wiebi-principe helpt ons op weg.

Van de redactie

In een vorig leven gaf ik schrijf-trainingen. Onder andere aan ambtenaren, om ze te leren hoe je een begrijpelijke brief opstelt of een overtuigend beleidsrapport. Telkens wanneer ze weer een of ander breedsprakig wartaal-verhaal hadden neergekalkt, liet ik zien wat er mis was, en dwong ik ze om het over te doen. Maar hoe dan? Volgens het Wiebi-principe. Op het laatst konden ze het blindelings meebrullen: Wat-Ik-Eigenlijk-Bedoel-Is... Ik voelde me net Emile Ratelband (Wiebi!), maar het werkte wel.

De makke van kinderen is dat ze vaak nog niet in staat zijn om te zeggen wat ze eigenlijk bedoelen. Zeggen wat je werkelijk bedoelt, moet je immers leren (zie boven), en daar gaat tijd overheen. Daarom huilen ze in het begin zoveel, en kunnen ze in verschillende leeftijdsfasen – tot de puberteit aan toe – hun emoties bijvoorbeeld uiten in de vorm van agressie. "Ik vind jou een lul" kan dus gewoon betekenen "Ik voel me rot."

De makke van veel ouders is dat ze hun kinderen vaak veel te letterlijk nemen. Dat ze zich niet realiseren dat er achter de huilpartij, of de boosheid, of de dingen die ze zeggen vaak een andere betekenis schuilgaat dan je op het eerste gezicht zou denken.

Moleculen

De aanleiding voor deze gedachten was het Volkskrant Magazine van vorige week zaterdag. Daarin stond een artikel over ouders die hun kinderen thuishouden van school, om ze zelf te onderwijzen.

Ik wil best geloven dat thuis-onderwijs in bepaalde gevallen nuttig of zelfs onvermijdelijk is, maar bij minstens één van de beschreven gevallen kon ik mijn lachen toch echt niet bedwingen. Dat ging zo.

Moeder Lonneke, die haar kinderen thuis lesgeeft, vertelt dat haar dochter van 4 op zeker moment vroeg wat moleculen zijn. Waarop Lonneke meteen naar de winkel rende, om allerlei spullen te halen voor het uitvoeren van scheikundeproefjes. Als ze thuiskomt, heeft de 4-jarige dochter haar gedachten al lang weer op iets anders gericht, en vindt ze de proefjes niet interessant meer. Moeder Lonneke volhardt echter in het idee dat haar dochter écht wilde weten wat moleculen zijn, waarna ze zonder blikken of blozen verklaart: "Stel dat Maartje aan de kleuterjuf vraagt wat moleculen zijn, dan is er geen tijd om daarop in te gaan. Hoe lief juffen en meesters ook zijn: klassen zitten overvol en aandacht voor het individu is er niet".

Die stelling gaat er bij mij echt niet in. Geen aandacht voor het individu? Kom nou gauw. Kleuters moeten kringgesprekken voeren tot ze er bij neervallen. En in plaats van de scheiding van hun ouders zouden ze net zo goed het wezen der materie ter sprake kunnen brengen. Toch zal dat laatste niet zo snel gebeuren. Waarom? Omdat de vraag "Wat zijn moleculen?" waarschijnlijk iets heel anders betekende. Bijvoorbeeld "Wat een grappig woord is dat - laat ik eens kijken wat er gebeurt als ik dat hardop zeg." Of: "Als ik nou een heel raar woord zeg, dan krijg ik misschien wel aandacht." Of: "Tjee, das een moeilijk woord zeg. Als ik dat tegen mamma zeg, dan vindt ze me vast heel knap."

Vooral de elementen 'aandacht' en 'erkenning' lijken me essentieel. Vandaar dat de vraag wat moleculen zijn, waarschijnlijk nooit in een kringgesprek gesteld zal worden. In die situatie héb je immers al – bij voorbaat – aandacht en erkenning.

Waarom?

Een ander treffend voorbeeld van kindertaal die waarschijnlijk niet letterlijk genomen moet worden, is de eeuwige waarom-vraag. "Waarom eet jij een boterham?" "Waarom gebruik jij een mes?" "Waarom doe jij boter op je brood?" Enzovoorts. Tot je er gek van wordt.

Eén van de vraagstellers in onze Vraagbaak Kindertaal zei ooit letterlijk: "Ik heb vaak het idee dat 'waarom' eigenlijk niet de vraag is die hij wilde stellen." Oftewel: kinderen in de waarom-fase zéggen wel "waarom", maar dat bedoelen ze helemaal niet. Maaike Verrips, de kindertaal-taalkundige die die vraag beantwoordde, bevestigde dat waarom-vragen in ieder geval niets te maken hebben met het oefenen van causale of redengevende verbanden. Vroeger werd dat wel gedacht, maar onderzoek heeft uitgewezen dat die gedachte helemaal niet klopt.

Wat die waarom-vragen wérkelijk betekenen, is helaas nog niet bekend. Maar je kunt er natuurlijk wel lekker over speculeren. In haar artikel Het eeuwige "waarom" vertelde Maaike Verrips dat het ernaar uitziet dat kinderen waarom-vragen vaak gebruiken om te vragen waarom je een bepaald woord gebruikt. De vraag "Waarom brandt de lamp?" betekent dan zoiets als: "Waarom gebruik je het woord brandt als je het over de lamp hebt?"

Ikzelf heb een wat prozaïscher verklaring. Zodra een kind ontdekt heeft dat hij met een waarom-vraag de aandacht vast kan houden, zal hij daar eindeloos mee doorgaan. Succes verzekerd.

Maar hoe het ook zij, en wat de werkelijke betekenis ook is: waarom-vragen van kleuters moeten in de meeste gevallen gewoon niet letterlijk genomen worden.

Het zou mooi zijn als ouders zich wat vaker realiseren dat er achter datgene wat hun kinderen letterlijk zeggen, soms iets heel anders schuil kan gaan. Oftewel: gedenk het Wiebi-principe!

Henk Boeke

was eindredacteur van Ouders Online tot 1 september 2018.

Naschrift: 

Hieronder een selectie uit de reacties die we ontvingen:

1.

Beste meneer 'Wiebi principe',

Wat bedoelt u nou eigenlijk? (Om maar even uw eigen principe op u zelf toe te passen.) In mijn ogen zijn er verschillende mogelijkheden:

1. U bent zelf vroeger nooit serieus genomen en heeft dus niet geleerd hoe dat bij anderen moet.

2. U vind kinderen minderwaardige wezens die niet serieus genomen hóéven te worden.

3. U wil eigenlijk zelf ook zo graag een ouder zijn die zijn kinderen serieus neemt, maar wat zeg je dan tegen de buren?

4. U had eigenlijk best wel een kijkje willen nemen in dat leuke gezin waar ze proefjes doen met moleculen, maar u durfde niet en doet dus maar net alsof u gezien heeft hoeveel interesse dat meisje had, wanneer de aandacht afnam en hoe 'moeder Lonneke' daar mee omging.

5. Uw vermogen om waarom te vragen is doodgebloed omdat u vroeger nooit een antwoord kreeg en daarom bent u ook maar gestopt met nadenken over de wereld en leeft u maar zoals de rest van de wereld dat ook doet, want dat is lekker veilig.

6. U snapt niet hoe een kind denkt, waardoor u niet snapt dat een kind wil weten hoe alles in elkaar zit en als het dat weet gewoon weer lekker gaat touwtje springen. Om die onwetendheid te verbergen doet u net alsof u het snapt.

7. U denkt dat de volwassen wereld heel 'goed' is, maar vergeet dat u nog steeds kunt groeien als u tenminste af en toe uw horizon verlegt en denkt, interesses uitdiept en speelt zoals een kind.

8. Uw kinderen noemen u een lul en u bent bang dat ze het eigenlijk menen.

9. U hebt net zo'n grote fantasie als ik en heeft over ons ook een heleboel zaken bedacht die al dan niet waar zouden kunnen zijn, vond dat een leuk journalistiek plaatje en dacht: ach dat maakt toch niet uit, 'moeder Lonneke' vindt dat vast niet erg.

Maar ach, het maakt niet uit hoor. Moeder Lonneke vindt het niet erg.

En wiebi: de waarheid heeft meer dan een kant en kan niet gekend worden door over iemand te lezen in een artikel dat ook al een subjectieve waarheid geeft.

Met vriendelijke groet,

L.v.A. [naam en adres bekend bij de redactie]

Ties: Mama, eigenlijk is God dus een soort puzzel. Als je alle stukjes; dus mensen, dieren, bloemen en alles eigenlijk, in elkaar zet, dan heb je God gepuzzeld.

home.wanadoo.nl/wereldonderwijs

2.

Beste Henk Boeke,

Ik las met belangstelling je stukje over het Wiebi-principe, en over de waarom-vraag die kleine kinderen zo vaak stellen, en wat ze daar eigenlijk mee zouden bedoelen. Zouden kinderen met hun talloze vragen misschien bedoelen: "Waarom leven volwassenen zoals ze leven?" Lang geleden kwam ik onderstaande site tegen waar het op sublieme wijze wordt opgenomen voor kinderen.

Vriendelijke groet,

Patricia Zandvliet

home.tiscali.nl/wereldzonderlijden

3.

Ik vind het stukje van Henk Boeke leuk en de reacties wat zurig. Om dat laatste in balans te brengen, het volgende.

Het is ook mijn ervaring dat waarom-vragen van kleine kinderen lang niet altijd een verzoek om een verklaring inhouden. Er kan van alles achter schuilgaan.

Als mijn zoon van 6 zonder aanleiding zou vragen "Waarom brandt de lamp?", dan zou ik eerst proberen er achter te komen wat hij met die vraag bedoelt, en wel door het hem te vragen. Bedoelt hij: het is hier toch helemaal niet donker, waarom doe je de lamp aan? Of: hoe werken gloeilampen? Of nog iets anders?

Ik zie niet in waarom dat betekent dat je je kind minder serieus neemt, integendeel.

En ja, soms zijn kinderen net volwassenen en zeggen ze iets omdat ze het leuk vinden hun stem te horen, en interesseert de vraag ze eigenlijk niet, en dat mag best.

Marco van Leeuwen

4.

Groot Gelijk. Ik herken uw analyse helemaal, inclusief het beeld van ouders die de vragen van hun peuter/kleuter letterlijk nemen. Thuis hebben we er een die nu net begint met "waarom niet?". Ook een leuke.

Mijn remedie: geef de vraag terug. Dat kan een open en simpele manier zijn om de bedoeling van het kind te achterhalen. Je denkt dan mee met het kind, en laat het zelf de vraag verhelderen. In heel veel gevallen levert dat een heel ander plaatje op dan wanneer de ouder meteen puur vanuit het rationeel/cognitieve de vraag was gaan beantwoorden. Er zijn nog zoveel meer mogelijkheden!

Voorbeeld:

Wat is dat mama?

Ja, wat is dat....

Een ijskast!

[Hier wilde mijn zoon dus even praten over een ijskast denk ik dan maar. Ik blijf dan ook helemaal neutraal in mijn interpretatie over of het nou aandacht en erkenning is, of causaal achterliggende ijskastwerkingsprincipes die hem boeien. Als hij over een ijskast wil praten dan kan dat. Maar wel op zijn niveau.]

Ander voorbeeld:

Waarom doet ie dat?

Ja, waarom zou die meneer dat doen?

Vervolgens beschrijft mijn zoon wat hij ziet en ontspint zich een gesprekje over die handeling.

Als de moeder uit het Volkskrant Magazine niet zo pinnig had gereageerd had ik misschien helemaal niet van me laten horen. Maar het is echt mijn overtuiging dat kinderen zoveel kracht in zich hebben dat je je als opvoeder niet bescheiden genoeg kunt opstellen waar het gaat om de beleving van de wereld om hen heen.

Niets heeft een kind meer nodig dan het vertrouwen van anderen in zijn eigen kracht. Misschien af en toe een klein steuntje - verder vooral heel veel van hetzelfde: bevestiging. En dat is iets heel anders dan het opdringen van cognitieve bla. Die bla heeft niets te maken met 'je kind serieus nemen'.

Bij serieus nemen hoort respect voor de beleving van het kind. Als een volwassene een onduidelijke vraag stelt dan proberen we toch ook de werkelijke bedoeling te achterhalen? Bij kinderen vergt het alleen wat meer trucs om het kind te laten merken dat je in die bedoeling geinteresseerd bent. Vandaar mijn keuze voor het meeleven door de vraag te herhalen.

Vriendelijke groet,

[naam en adres bekend bij de redactie]

5.

Met belangstelling heb ik de stukjes over de waarom vraag bij kinderen gelezen.

Ik denk ook dat je over het algemeen kunt zeggen dat kinderen vooral aandacht willen en dat er ook andere dingen achter schuilgaan.

Maar ik ben het wel met moeder Lonneke eens dat het niet zo hoeft te zijn. Er zijn namelijk uitzonderingen. Ik denk dat moeder Lonneke een goede reden heeft om haar kinderen thuis les te geven. Dat doet ze echt niet zomaar.

Wij hebben zelf een kind met een autistische stoornis met heel hoge intelligentie. Wij moeten hem beslist serieus nemen, al zijn vragen beantwoorden en dat moeten zeer goede antwoorden zijn, anders is hij niet tevreden. Hij heeft door zijn autisme en hoge intelligentie moeite om te "volgen" waardoor hij moeilijk in het schoolse systeem past. Het zou voor mij een reden kunnen zijn om hem dus thuis les te geven.

En ik denk dat er vele kinderen zijn die moeilijk in het schoolse systeem passen, omdat ze anders denken; als volwassene behandeld willen/moeten worden. Daar hoef je niet autistisch voor te zijn, mischien hooguit wat autistische kenmerken.

Wat ik vooral wil zeggen is, er zijn uitzonderingen. Je kunt niet voor een ander kind denken. De dochter van moeder Lonneke heeft natuurlijk haar aandacht op iets anders gericht als haar moeder later die proefjes wil laten zien, daar is het kind voor. Je bent er als moeder snel genoeg achter of er echte interesse is. Maar dat wil inderdaad niet zeggen dat je ze niet serieus moet nemen. Als er IETS is wat je volgens mij zou moeten doen is: je kind serieus nemen.

Met vriendelijk groet van een andere moeder Lonneke.

6.

Leuk stuk. Als er nog een vervolg komt, splits dan uit naar leeftijd. Mijn dochter van 5 stelt talloze taalvragen en begint dan met "Wat betekent dat?"

Voorbeeld: "Wat betekent dat - hij speldt haar iets op de mouw"? Uiteraard gebeurt dat het meest tijdens het dagelijkse voorlezen.

Maar ze heeft nu net in het begin van groep twee ook verkeersborden gehad, en dan vraagt ze in de auto aan me: "Waarom mag je die straat niet van deze kant in rijden?"

Mijn persoonlijke conclusie: haar waarom-vragen zijn wel degelijk serieuze waarom-vragen.

Maarten Legene

7.

Ik heb een zoon van 3 die steeds wie-vragen stelt. Ik merk inderdaad dat hij de aandacht daaromheen geweldig vind.

Bovendien stelt hij deze vragen te pas en te onpas. Dat doet hij mijns inziens terwijl hij dondersgoed weet wanneer je eigenlijk een wie-vraag stelt.

Hoe wij met deze vragen omgaan: zeker niet altijd serieus nemen, soms corrigeren en soms negeren.

Ik denk dat de aandacht een belangrijke rol speelt als je de vraag wilt beantwoorden waarom waarom-vragen.

Petra Born

8.

Dag Henk! Even reageren op je leuke stukje (ik hou wel van humor) omtrent de moleculen en het waarom-probleem.

Er zijn kinderen die iets helemaal uit willen pluizen en er zijn kinderen die het dan wel weer genoeg vinden en meteen iets anders willen. Het bij alles "waarom?" vragen had bij mijzelf vroeger een heel hoog gehalte van het "liedje van verlangen", maar ik hoor erg veel ouders tegenwoordig dat woord zelf tegen hun kind gebruiken.

"Waarom doe je dat nou?", "Waarom heb je niet naar me geluisterd?" "Waarom heb je nou niet even gewacht?" enzovoorts.

Die ouders verwachten soms echt antwoord, maar dat geven kinderen nauwelijks. Ze halen hun schouders op, of zeggen "Nou, gewoon", of "Kweenie". Het zou ook raar zijn wanneer een kind zou zeggen: "Dat zal ik je nu eens precies uitleggen, dat deed ik omdat ik eens een keer lekker stout wilde zijn".

Ik adviseer daarom altijd geen "waarom" te gebruiken, maar "Leg eens uit", of "Kun je mij vertellen wat er gebeurde?".

Kinderen die "waarom?" vragen, gaan soms ook heel goed accoord met "Tja, gewoon" of "Dat weet ik niet hoor". En als je zin hebt, leg je het uitvoerig uit.

Elsie Sloot

9.

Beste mevrouw Lonneke van Asseldonk,

Ik hoop maar voor uw kinderen dat u nog op tijd leert hoe dat nou in z'n werk gaat, zo'n werkwoord met stam plus t. Of vindT Lonneke dat nou weer niet zo belangrijk?

Met vriendelijke groet,

Marjolein de Jong

10.

Ik leerde ooit op de pabo dat de 'waarom'-vraag gezien moet worden als een uitnodiging om gewoon te vertellen wat je allemaal aan het doen bent. Je kind ziet je immers bezig, wil weten wat je doet en vindt een gesprekje gewoon gezellig.

Ik weet niet of het waar is, maar ik hou het wel in gedachten als mijn zoontje van 4 voor de zoveelste keer 'waaom?' zegt. Het helpt mij om niet af en toe gek te worden! En vaak beantwoord ik dus niet letterlijk die bewuste vraag, maar vertel ik een uitgebreid verhaal over wat ik op dat moment aan het doen ben, waarbij het antwoord daarin verweven zit.

Met vriendelijk groet, Esther Hageman

Alle columns in de serie Van de redactie