Home » Artikelen » Lezen leer je door te schrijven

Lezen leer je door te schrijven

Door:

Justine Pardoen

Is leren schrijven verspilde onderwijstijd? Volgens Maurice de Hond wel. Volgens de wetenschap niet.

Er is weer een nieuwe lichting kleuters naar school gegaan. Veel van hen zullen geen lopend schrift meer leren, maar alleen blokschrift. En als het aan Maurice de Hond ligt, hoeven ze ook niet meer te leren schrijven met de hand: gewoon blokletters aanwijzen, of overtrekken op een beeldscherm, of indrukken op een toetsenbord, zou voldoende zijn. De wetenschap lijkt hem ongelijk te geven.

"Het met hand en tand verdedigen van een verbonden handschrift komt voort uit een soort romantische nostalgie," zei De Hond begin dit jaar (in de Metro, van 23-1-2014). Blokletters leren aan kinderen zou voldoende zijn, en de motorische ontwikkeling kan ook via apps worden gestimuleerd. Wie schrijft er tegenwoordig nou nog? Over vijf jaar praten we tegen onze bril of ons horloge, die dat zelf overzet in foutloze tekst. Waarom zouden we nog kostbare onderwijstijd verspillen aan iets wat kinderen niet meer nodig hebben?

Kleuters in de hersenscan

Om de discussie, die de komende jaren hevig zal woeden, uit te tillen boven nostalgie of andere emoties, kunnen we kijken naar wat we weten uit wetenschappelijk onderzoek.

Eén van de belangrijkste onderzoekers op dit gebied is Karen Harman James. Zij leidt het Cognition and Action Neuroimaging Laboratory (CAN Lab) van de afdeling Psychological and Brain Sciences aan de Indiana University in de VS. Daar doet ze onderzoek met fMRI-scans bij heel jonge kinderen (al vanaf drie jaar). Haar onderzoek gaat onder andere over de manier waarop kinderen letters leren herkennen, leren lezen, en leren schrijven.

Lezen leer je door zelf te schrijven

Kinderen moeten eerst leren om letters van elkaar te onderscheiden. Maar belangrijker nog: ze moeten ook leren om dezelfde letter te herkennen in allerlei verschillende verschijningsvormen. Dat is lastig, want de 'a' die oma schrijft, is een heel andere 'a' dan de 'a' die de juf op het bord zet. Om nog maar te zwijgen over het verschil tussen een schrijfletter 'a' en een drukletter 'a'. Ze moeten dus leren wanneer een vormverschil iets tot een andere letter maakt (zoals bij de 'm' en de 'n') of wanneer het een variatie van dezelfde letter is.

James en haar onderzoekers hebben bevestigd wat andere wetenschappers al vermoedden, namelijk dat kinderen letters leren herkennen en onderscheiden door ze zelf te leren schrijven. Leren lezen en leren schrijven versterken elkaar dus. Het tikken van een letter of het volgen ervan met een vinger (zoals in de app LetterSchool) doet iets anders in de hersens dan zelf schrijven met potlood en papier. En juist dat verschil doet ertoe.

Wanneer je zelf schrijft, maak je een intern beeld van de letter met je visuele brein, dat samenwerkt met je sensomotorische brein. Het beeld van de letter wordt in je hersens gevormd door de integratie van kijken, bewegen, het ervaren van die beweging van je hand (met het potlood op papier), het voelen van de weerstand, het zien van het resultaat, en ontdekken hoe je dat kunt bijsturen (de zogenaamde 'kinesthetische feedback').

Anders gezegd: voor je hersens zijn letters niet alleen een plaatje (via je visuele systeem, zoals wel het geval is bij typen), maar ook een beweging. Dit proces maakt het uiteindelijk ook gemakkelijker om te leren lezen, zo blijkt. Want het herkennen van letters gaat gemakkelijker als je visuele systeem geholpen wordt door je sensomotorische brein.

Niet 'handig' genoeg

Andersom werkt het ook: kinderen die hebben leren schrijven met de hand, kunnen letters en woorden beter onthouden als ze die zelf opgeschreven hebben. Velen van ons zullen dat wel herkennen: als je zelf aantekeningen maakt op papier, onthoud je vaak meer van een lezing dan wanneer je ze typt op je laptop of iPad. Door het schrijven maak je je iets gemakkelijker eigen.

Inmiddels zijn er al opleidingen voor hoger onderwijs waar studenten gestimuleerd worden om weer aantekeningen te maken met de hand, in plaats van op de laptop: studenten kijken elkaar en de docent dan meer aan tijdens de colleges en ze verwerken de stof beter.

Zelf schrijven doet dus iets unieks met onze hersens, waarvan we niet zomaar afscheid moeten nemen als het niet nodig is. Het is nog maar de vraag of beeldschermen en aanraakschermen ons meer teruggeven dan we verliezen. Oftewel: voor een kind dat moet leren lezen en schrijven, is een iPad niet 'handig' genoeg.

Justine Pardoen

was hoofdredacteur van Ouders Online tot 1 september 2018.

Meer over

Reacties

Interessant. Ik hoor ook wel

Interessant. Ik hoor ook wel eens dat kinderen niet goed leren omgaan met WRTS, ze kennen de woordjes goed maar halen toch geen hoog cijfer. Ik denk dat dat komt doordat ze de woorden niet geschreven hebben. Voor sommige kinderen zal het niet uitmaken maar bij anderen dus wel.

Met een paar dyslecten in

Met een paar dyslecten in huis, is schrijven zeker de manier om woordjes te leren. Steeds herhalen, steeds dezelfde beweging.
Maar schrijven is ook belangrijk voor het leren van de juiste zinsopbouw. Klachten in VO-onderwijs over dt-fouten kunnen worden verklaard doordat op de bs de kinderen tijdens werkwoordspelling, alleen de juiste werkwoordsvorm op de lege plaats hoeven in te vullen. Zo zijn ze op dat moment wel heel gericht bezig met het toepassen van de spellingregels voor werkwoordsvormen, maar niet met de opbouw van de zin op zich. Dus minder kant en klare invulpagina's en meer schrijven met de hand.

Op vrijescholen schrijven ze

Op vrijescholen schrijven ze de letters soms zelfs een keer met de voeten, bij elkaar achter op de rug om te raden, of beelden ze met het hele lichaam uit. Rekentafels met klappen, stampen, hardop.

Hoe moet het dan met kinderen

Hoe moet het dan met kinderen die eerder kunnen lezen dan schrijven? De scholen staan niet open voor kinderen die al beginnen met lezen voordat ze naar groep drie gaan. Ze zijn daar niet op ingericht en bieden nauwelijks vroeger schrijfonderwijs aan als kinderen daar qua lezen aan toe zijn.

En hoe moet dat dan met de

En hoe moet dat dan met de kinderen in Israel, India of China, bijvoorbeeld? Die talen hebben niet eens schuin schrift, laat staan dat ze dat ooit leren schrijven.
De sponsor van al dat onderzoek naar het belang van het schuinschrift (Zaner - Bloser) heeft trouwens gewoon een digitale oplossing.



Reactie Justine Pardoen
Ik weet van geen gesponsord onderzoek, dat was iig niet mijn bron. Ik baseer me vooral op het werk van o.a. Karin James, zie bijv hier

Om te kunnen leren en het te

Om te kunnen leren en het te laten beklijven moeten we voldoende diepe geheugensporen maken in ons brein. En daarvoor is bewegen heel belangrijk. Swipen op een iPad is onvoldoende: schrijven met potlood maakt veel betere geheugensporen. Lees voor meer achtergrondinfo ook " Digitale dementie" van Manfred Spitzer.

Hm, diepe geheugensporen...

Hm, diepe geheugensporen... Is dat wetenschappelijke terminologie? Ik ben nog van de zelf gesneden ganzenveer. Potlood? Kan dat ook? Wat gaat de tijd toch hard.
De digitale oplossing van de sponsor van al dat onderzoek naar het belang van schuinschrift/handschrift, doet trouwens niet aan swipen.

Op Maurice' eerste echte

Op Maurice' eerste echte eigen school, Steve JobsSchool De Ontplooiing in Amsterdam Nieuw West, zien we dat verreweg de meeste kinderen het verbonden schrift leren (in van die schriftjes, met van die tekstjes als IJze ijlt langs de ijsbaan). We laten de ouders namelijk zelf beslissen of dat voor hun kind gewenst is. Daarnaast schrijven de kinderen als ze verwerkingen doen uit Da Vinci, Nieuwbegrip en Nieuwsrekenen. Het verbinden van Marurice de Hond aan schrijven versus beeldschermen ligt gezien zijn quote weliswaar voor de hand, maar gelukkig hebben ouders zelf bij gepersonaliseerd onderwijs (wat eindelijk kan dankzij de tablets) de keus. De meesten delen kennelijk de analyse van Justine, dat verbonden schrijft beter is voor de hersentjes dan blokletters. Iets waar ze in Zuid-Europa dan weer heel anders over denken, maar hé. Dat moeten ze daar dan weer helemaal zelf weten, of niet?

Interessant. Klinkt logisch.

Interessant. Klinkt logisch.
En logisch doordenkend: voor de goede lezers (zoals kleuters die zichzelf leren lezen) zal het niet uitmaken in het aanvankelijk lezen. Voor minder goede lezers is elke sensorische input extra steun. Geldt vermoedelijk ook voor andere leesbevorderende factoren als opgroeien in een talige omgeving waarin veel wordt voorgelezen.

Justine, de sponsor wordt

Justine, de sponsor wordt genoemd op pagina 3 van jouw link "Participants were taught to write letters in a cursive script that were from the Zaner-Bloser (ZB) script library and included twenty-four letters that were divided into three groups (see Figure 1)."

Voor M Lavell: Reactie

Voor M Lavell: Maar er staat ook dit:
Conflict of Interest Statement:
The authors declare that the research was conducted in the absence of any commercial or financial relationships that could be construed as a potential conflict of interest.

Het lichaam heeft een

Het lichaam heeft een geheugen. Iedereen die muziek maakt weet dat, het lichaam heeft een eigen geheugen.
Toen bij mijn zoon een lichte mate van dyslectie werd geconstateerd was het advies om lussen te gaan maken met zijn hand. Dat zou de coördinatie tussen de linker- en de rechterhersenhelft bevorderen. De psycholoog legde dus al een verband tussen lezen en handbewegingen. Aangezien hij te oud was om domweg cirkeltjes te gaan tekenen heb ik hem toen mijn handschrift aangeleerd: aaneengesloten met gelijkmatige lussen; in plaats van het vreemde en chaotische schuinschrift dat hij op school geleerd had. Het resultaat was verbluffend: schriften werden ordelijk en hij kreeg weer overzicht. Ik heb geen leestesten voor en na gedaan.
Dochter heeft tot mijn grote ergernis alleen blokletters geleerd. Mooi handschrift, dat wel. Maar veel te langzaam, veel te traag, met alles, ook leestempo. Ze is wel razendsnel op de computer met schrijven.
Het lichaam heeft een geheugen. Met de computer stop je daar andere dingen in dan met schrijven. Hoe dat uiteindelijk uitpakt zal moeten blijken, maar ik ben een fervente aanhanger van het schuine handschrift met gelijkmatige lussen.

Tsjor

Tsjor, herkenbaar die moeite

Tsjor, herkenbaar die moeite met schrijven. Hier ging het steeds moeilijker want het moest steeds smaller tot tussen de 2,5 mm aan toe, omdat de lijntjes in de schrifschriften zo smal waren. Drama's voor kinderen waarvoor 2,5 mm zo onnatuurlijk aanvoelt. En dan ook nog toetsen krijgen voor tempo schrijven tussen die 2,5 mm-:). Schrijven is belangrijk voor het opslaan van de woorden, maar dan moeten de woorden wel te lezen zijn.

Lees verder