Home » Artikelen » Oorzaken van dyscalculie

Oorzaken van dyscalculie

Door:

Geert Bors

Wat is er aan de hand als een kind een rekenstoornis heeft? En wat gebeurt er na de diagnose? Een interview met Hans van Luit, hoogleraar 'diagnostiek en behandeling van kinderen met dyscalculie'.

Hoe komt het dat 'dyslexie' veel bekender klinkt dan 'dyscalculie'?
"Dat komt doordat dyslexie eerder in de belangstelling kwam. In de jaren '70 schreef Joep Dumont boeken in de Orthoreeks over leerstoornissen, waarin hij bepaalde lees-, spellings- én rekenproblemen aan het brein koppelde. Vooral spellen en lezen kregen toen aandacht, omdat goed kunnen lezen zo bepalend is in onze maatschappij.

Dyscalculie werd betiteld als 'een ernstige rekenstoornis'. Veel verder kwam het toen niet. Pas begin deze eeuw kwam er meer aandacht voor. De zoektocht naar oorzaken is systematisch opgepakt en we kregen het ook duidelijk op de agenda van de overheid."

Betekent dat ook dat dyslexie en dyscalculie verwante fenomenen zijn?
"Ja, ze hebben veel met elkaar te maken. Bij beide is sprake van een 'automatiseringstekort'. Bij sommige mensen heeft het minder functioneren van dat automatiseren gevolgen voor spellen en lezen, bij anderen meer specifiek voor het rekenen. En een klein percentage krijgt een dubbeldiagnose.

Waar ze ook verwantschap hebben, is in de strategiekennis. Daarin zie je vooral verwantschap tussen spellen en rekenen. Ga je spellen, dan moet je kunnen putten uit spellingsstrategieën: hoe zat het ook alweer met 'boom', dat in het meervoud 'bomen' wordt en die tweede 'o' verliest? Een zelfde soort strategiekennis heb je bij rekenen nodig. 2 + 3 lukt wel. Maar voor 17 + 18 moet je al een idee hebben van hoe je dat gaat oplossen, zonder op je vingers te tellen."

U zegt: wat we over dyscalculie wisten, was eerder beschrijvend. Er zijn nu ook verklaringen. Wat zijn die verklaringen?
"Het zijn er inmiddels vijf, waarvan er altijd tenminste één een rol speelt:

  • de belangrijkste is planningsvaardigheid: hoe goed kun je vooruitdenken? Kun je een strategie bepalen om bij een oplossing te komen? Hoe ingewikkelder de som, hoe meer tussenstappen, hoe meer planning er nodig is;
  • ten tweede is er de benoemsnelheid: hoe snel ben je in staat om numerieke informatie uit je langetermijngeheugen op te halen?
  • dan kan er – ten derde – een aandachtsprobleem zijn: moeite om je aandacht bij de rekentaak te houden. Hier zie je verwantschap met ADD en ADHD;
  • een vierde verklaring ligt bij een tekort aan verbaal of visueel kortetermijn- en werkgeheugen. Zeker bij talig gestelde rekenopgaven, zie je het werkgeheugen overvraagd worden;
  • en de vijfde verklaring, die recent (en nog niet voor 100%) is vastgesteld, ligt in 'number sense' – je begrip van getallen. Er zijn mensen met dyscalculie die bijvoorbeeld, als ze het hoogste getal moeten kiezen uit een groot geschreven 4 en een kleine 7, het eerste kiezen."

Dus heb je last van één van deze oorzaken, dan heb je dyscalculie?
"Nou, daarvoor houden we drie heel strikte criteria aan. Er moet sprake zijn van een fikse rekenachterstand ten opzichte van leeftijdsgenoten. Daarnaast moet het rekenen ook sterk achterblijven ten opzichte van andere aspecten van jouw individuele – cognitieve – ontwikkeling. En ten derde moet het een hardnekkig rekenprobleem zijn dat niet gemakkelijk met didactische hulp is te verhelpen. Pas als alle drie bij jou zijn vastgesteld, kan jouw rekenprobleem worden gediagnosticeerd als dyscalculie."

In een artikel uit 2015 schrijft u dat er sprake is van 'een revival na tientallen jaren stilte'. Ook besteedde bijvoorbeeld het Klokhuis datzelfde jaar een uitzending aan dyscalculie. Toch kiest u als thema voor uw lezing [op 10 oktober 2016 – red.]: 'Tijd voor maatwerk in het onderwijs'. Waarom?
"Moeite hebben met rekenen is vervelend voor een kind. Vroeger werden ze ook wel dom genoemd. En dan mochten ze het bord gaan wissen of de planten water geven, als de rest rekenles had. Bijna altijd zag je dat ze naar de lagere vormen van voortgezet onderwijs werden gestuurd. Sommigen daarvan hebben zich op andere manieren opgewerkt; anderen zijn onder hun niveau blijven hangen.

Rekenen wordt op de een of andere manier meer met denken geassocieerd dan het geval is bij spellen. Het label 'dom' ligt snel op de loer. Inmiddels is het zo dat kinderen met dyslexie naar alle vormen van vervolgonderwijs gaan. Heb je dyscalculie, dan word je toch eerder geselecteerd voor het vmbo.

Het is belangrijk dat er aandacht voor is. Overal is rekenen: niet alleen in de rekentoetsen als toegangseis voor vervolgonderwijs. Er zit rekenen in alles, van geschiedenis en aardrijkskunde tot economie. Als je op basis van alleen je rekenprobleem laag wordt ingeschat, kan dat een grote miskenning van talent zijn. Voor jou én voor de maatschappij."

Scholen en ouders vinden inmiddels de weg naar u. U diagnosticeert nauwkeurig en geeft, waar nodig, een verklaring af. Het kind gaat terug naar school. En dan? Waarin schuilt het maatwerk?
"We hebben Passend Onderwijs, maar scholen moeten ook kunnen bieden wat passend is. Dyscalculie komt voor bij twee tot drie procent van de bevolking. Statistisch gezien zit er op elke school dus een handvol kinderen met dyscalculie. Toch heb je daar als leerkracht op de Pabo geen module in gehad. Wel bijvoorbeeld bij de Master Special Educational Needs (SEN), en er zijn post-hbo-cursussen, waarin je je kunt specialiseren op dit terrein. Het grote probleem is dat scholen moeten bezuini- gen, zodat er voor rekenspecialisten, remedial teachers of IB'ers minder geld is. Dat maakt het lastig, want de mensen die het zouden moeten kunnen, zijn niet meer in huis. En niet iedere ouder heeft het geld om dan maar zelf extra hulp in te huren.

Het is een kwestie van organiseren: ik denk niet dat iedereen op school zich hoeft te specialiseren in rekenen. De Pabo is inmiddels pittig genoeg. Maar het is nodig dat een aantal docenten per school rekenspecialist wordt en dat zij tijd krijgen om de zwakke leerlingen te bedienen. Tijd om goed te kijken wat er precies aan de hand is. We hebben het over primaire oorzaken gehad, maar er zijn ook nog secundaire verklaringen. Dan moet je denken aan de sociaal-emotionele ontwikkeling. Faalangst kan zo erg zijn dat het alles blokkeert. Hoe ga je dat tegen? Welke rol speelt het? Hoe zit het met werkhouding, motivatie, competentiebeleving van het kind?"

En ouders? Wat kunnen zij doen om te zorgen dat het op school goed loopt?
"Je kunt als ouder de school natuurlijk wijzen op de eis van Passend Onderwijs. Je moet zorgen dat je kind de zorg krijgt die het nodig heeft. En daarvoor is de directeur degene die je moet aanspreken. Leerkrachten zijn vaak welwillend, maar hebben niet altijd voldoende mogelijkheden om er iets aan te doen. De wetgever heeft de directeur verantwoordelijk gemaakt.

Ook is het belangrijk om alert te zijn, als ouder. Vaak wordt een probleem met rekenen buiten het kind gelegd en wordt een tekortkoming niet onderkend. Je moet soms onbegrip voorbij, bijvoorbeeld omdat je mensen tegenkomt die vinden dat de diagnose dyscalculie veel te vaak wordt gesteld of die denken dat het alleen voorkomt bij hoogbegaafdheid."

Welke ontwikkelingen in het dyscalculie-onderzoek hebben momenteel uw interesse?
"Het kleuterrekenen. Onder het mom van: voorkomen is beter dan genezen. Uit onderzoek blijkt dat de rekenkennis die kleuters hebben, sterk voorspellend is voor hoe ze het zullen doen in het basis- én voortgezet onderwijs. Dan moet je denken aan leren tellen, en begrijpen wat hoeveelheden zijn; de voorbereiding op het formele rekenen.

Waar we op inzetten is om programma's te maken die zwakkere kinderen op een speelse manier extra ondersteunen. Ook willen we dat remedial teachers en IB'ers meer naar de 'voorkant' van het onderwijs kijken. Nu vindt interventie vaak op reparatieniveau plaats, zo ongeveer vanaf groep 5 of 6. En dan merk je dat zo'n kind het rekenen al niet kan volgen sinds groep 3.

Een stoornis verhelp je niet. Maar je kunt er wel voor proberen te zorgen dat kinderen niet met een achterstand beginnen."

Geert Bors

is medewerker van Balans Magazine. De bovenstaande tekst werd eerder gepubliceerd onder de titel 'Passend onderwijs voor kinderen met dyscalculie' (Balans Magazine nr. 7 – september 2016). Zie ook: www.balansdigitaal.nl

Reacties

Flanagan

In de praktijk lopen dyslecten en kinderen met dyscalculie ook wel eens tegen onbegrip aan voor hun frustraties door de berperkingen. Het extra aandacht moeten geven en de reacties van de leerlingen worden snel in verband getrokken met een vorm van autisme. Dan krijgt de ouder de vraag:' heeft uw kind misschien adhd.' Of iets in die trend.
Dan moet je als ouder er achteraan gaan dat je kind oefenmateriaal meekrijgt en ook nog eens via de psycholoog aantonen dat er geen sprake is van andere factoren. Alsof een kind dat mbv medicatie zich beter kan concentreren, ook beter gaat lezen of rekenen. Een paar jaar geleden stonden de studiedagen nogal in teken van adhd of add. Zo werd menig leerling met een leerstoornis gezien als een adhd-er. Het is voor een kind dat moeilijk leest of rekent, pijnlijk als de leerkracht het gedrag toeschrijft aan autisme. Dat verlaagd het zelfvertrouwen terwijl een kind juist hierin moet groeien.

Irma Fortuin

Mooi: "Een stoornis verhelp je niet. Maar je kunt er wel voor proberen te zorgen dat kinderen niet met een achterstand beginnen." En dat zou de stoornis waarschijnlijk ook een stuk draaglijker maken en minder spanning en stress bij ouders en kinderen veroorzaken. Wat zou het fijn zijn als er nog wat meer geld naar het onderwijs gaat om aan die preventie te werken en om meer rekenspecialisten in de school te krijgen.